جیسون استنلی (Jason Stanley)، فیلسوف دانشگاه ییل، در کالبدشکافی فاشیسم یک اصل طلایی دارد: «خلق یک گذشتهٔ افسانه‌ای و غرق در عظمت» (The Mythic Past). فاشیسم برای آنکه بتواند امروز شما را کنترل کند، ابتدا دیروز شما را به یک بهشت نقدناپذیر تبدیل می‌کند.
فرقی نمی‌کند لباس فرم «پتریوت فرانت» در واشنگتن باشد، گارد شبه‌نظامی «پهلوی‌طلب» در لندن، یا لباس خاکی و چفیهٔ «افراطی‌های جمهوری اسلامی» در تهران؛ هر سه جریان، سه ضلع یک مثلث تمامیت‌خواه هستند که از یک دفترچه راهنمای مشترک خط می‌گیرند.
🔹 ۱. بازگشت به «صدر اسلام»؛ گذشتهٔ طلاییِ فاشیسم مذهبی:
هستهٔ سخت ایدئولوژیک در جمهوری اسلامی دقیقاً همان کاری را با تاریخ می‌کند که نئوفاشیست‌های آمریکایی می‌کنند. آن‌ها یک تصویر به‌شدت استرلیزه، بدون تناقض، و فوق‌العاده منزه از «صدر اسلام» ساخته‌اند. در این روایت، جامعهٔ صدر اسلام مدینهٔ فاضله‌ای بوده که به دلیل دوری از مذهب یا توطئهٔ «خواص» سقوط کرده و حالا این‌ها وظیفه دارند با زور، شلاق، صلوات و تفنگ، جامعهٔ امروز را به آن قالب ۱۴۰۰ سال پیش برگردانند.
🔹 ۲. مکانیسم روانی مشترک: «ما» در برابر «آن‌ها»:
در واشنگتن (پتریوت فرانت): گذشتهٔ طلایی یعنی آمریکایِ خالصِ سفیدپوست؛ دشمن؟ مهاجران و اقلیت‌ها.
در لندن (رادیکال‌های پهلوی‌طلب): گذشتهٔ طلایی یعنی ایرانِ منزهِ عصر پهلوی؛ دشمن؟ هرکسی که به شاه یا گذشته نقد دارد (برچسب زدن به عنوان ۵۷ی، خائن و تندرو).
در تهران (دلواپسان/پایداری): گذشتهٔ طلایی یعنی حکومت صدر اسلام؛ دشمن؟ زنان دگراندیش، روشنفکران، غرب‌گرایان و هرکسی که سبک زندگی متفاوتی دارد (برچسب زدن به عنوان منافق، طاغوتی و عامل نفوذ).
🔹 ۳. فرم‌گرایی پادگانی و ارعاب نمایشی:
فاشیسم عاشق «نظم عضلانی» و رژه است. اعضای پتریوت فرانت در متروی واشنگتن سپر به دست رژه می‌روند؛ هواداران افراطی پهلوی در لندن با لباس‌های فرم موسوم به «فدائیان» و ارعاب کلامی مخالفان، فضا را پلیسی می‌کنند؛ و در ایران، مانورهای شهری بسیج، کاروان‌های راهیان نور، و تجمعات مهندسی‌شده مداحی، دقیقاً همان فرم پادگانی را برای تولید هژمونی و ترس در جامعه بازسازی می‌کنند.
🔹 ۴. کیش شخصیت و منجی‌گرایی (Cult of Personality):
هر سه جریان به یک «شخصیت مطلق» ارجاع می‌دهند که کلامش فصل‌الخطاب است و فراتر از قانون و نقد تاریخی می‌ایستد. در این تفکر، رهبر (چه پیشوا باشد، چه شاهِ مطلقه و چه ولیِ فقیه) تجسمِ عینی همان گذشتهٔ باشکوه است که آمده تا ملت را از انحطاطِ امروز نجات دهد.
بزرگ‌ترین دشمن فاشیسم، «تفکر انتقادی نسبت به تاریخ» است. فاشیسم مذهبی، فاشیسم ناسیونالیستی و فاشیسم نژادی، همگی از یک عارضه رنج می‌برند: ناتوانی در ترسیم آینده‌ای دموکراتیک، عقلانی و کثرت‌گرا. آن‌ها چون برنامه‌ای برای فردا ندارند، فردا را قربانیِ توهماتِ دیروز می‌کنند.
#فاشیسم #جیسون_استنلی #جامعه_شناسی_سیاسی #پتریوت_فرانت #جمهوری_اسلامی #پهلوی_یسم #نوستالژی_سیاسی #صدر_اسلام #تفکر_انتقادی